Η Σκηνή
Μέχρι αυτό το σημείο του πολέμου, οι Τρώες έχουν σπρώξει τους Έλληνες πίσω στα πλοία τους και έχουν στρατοπεδεύσει για τη νύχτα τόσο κοντά, ώστε να βλέπουν τις φωτιές να καίνε στα τείχη της Τροίας. Ο Αγαμέμνονας, τρομοκρατημένος και επιτέλους ταπεινωμένος, δέχεται να στείλει πρεσβεία στον Αχιλλέα — όχι ακριβώς για να ζητήσει συγγνώμη, αλλά για να τον αγοράσει πίσω. Στέλνει τρεις άνδρες, ο καθένας με εντελώς διαφορετική σχέση με τον Αχιλλέα, και ο Όμηρος μας αφήνει να δούμε και τις τρεις στρατηγικές να αποτυγχάνουν ή να μισοπετυχαίνουν διαδοχικά.
Ο Οδυσσέας πηγαίνει πρώτος, και πηγαίνει ως διαπραγματευτής. Απαριθμεί την προσφορά εξαντλητικά, με κάθε λεπτομέρεια: εφτά τρίποδες, δέκα τάλαντα χρυσού, είκοσι λέβητες, δώδεκα άλογα κούρσας, εφτά επιδέξιες γυναίκες από τη Λέσβο, την ίδια τη Βρισηίδα να επιστρέφεται άθικτη, και — αν ο Αχιλλέας γυρίσει σπίτι μετά τον πόλεμο — γάμο με μια από τις κόρες του Αγαμέμνονα μαζί με εφτά πλούσιες πόλεις ως προίκα. Είναι, με οποιοδήποτε υλικό μέτρο, μια συντριπτική προσφορά. Ο Αχιλλέας την απορρίπτει κατηγορηματικά, και λέει στον Οδυσσέα κάτι πιο κοφτερό από ένα απλό όχι.
Αν μισεί ένα πράγμα όσο και τις πύλες του Άδη, είναι τον άνθρωπο που λέει ένα πράγμα κρύβοντας άλλο στην καρδιά του — και η φράση στοχεύει λιγότερο τα δώρα και περισσότερο την ειλικρίνεια του Αγαμέμνονα στο να τα προσφέρει.
Ο Φοίνικας πηγαίνει μετά, και πηγαίνει ως κάτι πιο κοντά σε πατέρα. Ανέθρεψε τον Αχιλλέα ως παιδί, τον κρατούσε στα γόνατά του, τον τάιζε με τα ίδια του τα χέρια. Δεν διαφωνεί για το δίκαιο· λέει μια ιστορία αντ' αυτού — για τις Λιτές, τις Προσευχές, κόρες του Δία κουτσές και σημαδεμένες, που ακολουθούν πίσω από την Καταστροφή προσπαθώντας να διορθώσουν τη ζημιά της, και που καταριούνται όποιον τις αρνηθεί όταν φτάσουν ταπεινωμένες. Προειδοποιεί τον Αχιλλέα με μια άλλη παλιά ιστορία, του πολεμιστή Μελέαγρου, που κι αυτός αποσύρθηκε από τη μάχη θυμωμένος, κι αυτός αρνήθηκε δώρα όσο του προσφέρονταν — και που ξαναμπήκε στη μάχη όταν πια η πόλη καιγόταν πραγματικά, πολύ αργά για να πληρωθεί για όλα. Ο Αχιλλέας ακούει, και μένει ασυγκίνητος, αν και φανερά ταραγμένος.
Έπειτα μιλά τελευταίος ο Αίας, σύντομα, σχεδόν ανυπόμονα. Παραλείπει εντελώς τη διπλωματία και τη μυθολογία και λέει, στην ουσία: ήρθαμε εδώ ως φίλοι σου, από όλον αυτόν τον στρατό, και εσύ κρατάς τον θυμό σου για μία γυναίκα, ενώ άλλοι άνδρες δέχονται αποζημίωση ακόμη και για δολοφονημένο αδελφό ή γιο, μόλις πληρωθεί το χρέος και αφεθεί η θλίψη να ησυχάσει. Είναι ο συντομότερος, πιο απλός λόγος από τους τρεις. Και είναι αυτός που φανερά τον αγγίζει. Ο Αχιλλέας λέει ότι τα λόγια του Αίαντα ευχαριστούν την καρδιά του — και μετά δίνει τη μοναδική παραχώρηση ολόκληρης της πρεσβείας: δεν θα επιστρέψει για χάρη του Αγαμέμνονα, αλλά αν ο Έκτορας φτάσει στα ίδια τα πλοία των Μυρμιδόνων και τα βάλει φωτιά, θα πολεμήσει. Όχι για τον στρατό. Για τους δικούς του ανθρώπους, με τους δικούς του όρους.
Ο Μηχανισμός
Ο Όμηρος κάνει εδώ ένα είδος πειράματος, τρεις προσεγγίσεις στην ίδια κλειδωμένη πόρτα, και τα αποτελέσματα σου λένε κάτι ακριβές για το τι είδους τραύμα είναι τελικά αυτό.
Η προσφορά του Οδυσσέα αποτυγχάνει γιατί αντιμετωπίζει το πρόβλημα ως συναλλαγή, ενώ ο Αχιλλέας μας έχει πει ήδη στη λογομαχία για τη Βρισηίδα ότι ποτέ δεν ήταν. Δεν μπορείς να ξεπληρώσεις με τίμημα μια παραβίαση εμπιστοσύνης. Ο χρυσός και οι πόλεις και ακόμη και η ίδια η Βρισηίδα, άθικτη, δεν αγγίζουν αυτό που ο Αχιλλέας είπε φωναχτά στον Οδυσσέα — ότι υποψιάζεται τον Αγαμέμνονα για ανειλικρίνεια ακόμη και τώρα, ότι προσφέρει αποζημίωση για να διασώσει το κύρος του και όχι επειδή άλλαξε τίποτα πραγματικά. Ένας μεγαλύτερος αριθμός δεν το διορθώνει. Δεν μπορεί, γιατί το τραύμα δεν αφορούσε ποτέ την ποσότητα.
Η έκκληση του Φοίνικα αποτυγχάνει για πιο ενδιαφέροντα λόγο, και αποτυγχάνει παρότι είναι, εκ των υστέρων, απόλυτα σωστή. Όλα όσα προβλέπει γίνονται: ο Αχιλλέας περιμένει όντως πολύ, επιστρέφει όντως μόνο μετά την καταστροφή, δεν παίρνει όντως καμία υλική ανταμοιβή. Αλλά το να έχεις δίκιο δεν είναι το ίδιο με το να σε αγγίζει. Η ενοχή και η νοσταλγία, όταν τις χρησιμοποιεί κάποιος με πραγματικό συναισθηματικό μοχλό πάνω σου, καταγράφονται ως ένα ακόμη είδος χειρισμού — μια πιο οικεία εκδοχή του ίδιου πράγματος που έκανε ο Οδυσσέας με τους τρίποδες. Ο Αχιλλέας νιώθει ότι τον χειραγωγούν, ακόμη και από κάποιον που τον αγαπά, και το αίσθημα του χειρισμού είναι ακριβώς αυτό που αφορούσε ολόκληρη η ρήξη εξαρχής.
Ο Αίας φτάνει πιο μακριά όχι επειδή το επιχείρημά του είναι πιο εκλεπτυσμένο — είναι το λιγότερο εκλεπτυσμένο από τα τρία — αλλά επειδή είναι το μόνο που δεν είναι επιχείρημα καθόλου. Δεν προσφέρει τίποτα και δεν προβλέπει τίποτα. Δηλώνει απλώς, καθαρά, ότι η φιλία είναι αληθινή και ότι ο Αχιλλέας κρατά μια μνησικακία μεγαλύτερη από ό,τι συγχωρούν άλλοι άνδρες για πολύ χειρότερα. Λειτουργεί μερικώς, άμεσα, ορατά — και ακόμη δεν αρκεί, γιατί ακόμη και η πιο αληθινή δήλωση φροντίδας δεν επισκευάζει το συγκεκριμένο πράγμα που έσπασε: αν ο Αγαμέμνονας, ο άνθρωπος που προκάλεσε πραγματικά το τραύμα, μπορεί να εμπιστευτεί. Ο Αίας μπορεί να αποκαταστήσει την αίσθηση του Αχιλλέα ότι αγαπιέται. Δεν μπορεί να αποκαταστήσει την αίσθηση του Αχιλλέα ότι είναι ασφαλής ειδικά με τον Αγαμέμνονα. Αυτές αποδεικνύονται δύο διαφορετικές επισκευές, και μόνο η μία ήταν διαθέσιμη εκείνη τη νύχτα.
Ο Καθρέφτης
Κάθε αποτυχημένη διαπραγμάτευση που έχεις παρακολουθήσει απ' έξω — και ήξερες ιδιωτικά ότι θα αποτύχει προτού αρχίσει — τείνει να παίζει ένα από αυτά τα τρία σενάρια απέναντι σε ένα τραύμα που κανένα δεν μπορεί να αγγίξει.
- Η εταιρεία που απαντά σε κρίση ηθικού με χρήματα — ένα μπόνους παραμονής, μια καλύτερη πολιτική γονικής άδειας, μια πιο κολακευτική επιστολή προσφοράς. Οι τρίποδες του Οδυσσέα, ενημερωμένοι για το HR. Δεν μπορεί να καταλάβει γιατί οι άνθρωποι φεύγουν παρ' όλα αυτά, γιατί το πραγματικό παράπονο δεν ήταν ποτέ η αμοιβή. Ήταν ότι τους είπαν ψέματα για μια αναδιοργάνωση, ή ότι είδαν έναν μάνατζερ να προάγεται αφού κακομεταχειρίστηκε ανθρώπους, ή απλώς ότι δεν τους εμπιστεύτηκαν να μάθουν την αλήθεια. Κανένας αριθμός δεν διορθώνει πρόβλημα εμπιστοσύνης, γιατί ο αριθμός δεν ήταν ποτέ το τραύμα.
- Ο γονέας ή ο μέντορας που δοκιμάζει την κίνηση του Φοίνικα — η μακρά προσωπική ιστορία, το «μετά από όλα όσα έκανα για σένα», η ακριβής πρόβλεψη του πώς ακριβώς θα τελειώσει άσχημα αν δεν προσγειωθείς τώρα — και διαπιστώνει ότι το να έχει δίκιο δεν αλλάζει τίποτα, γιατί ο άλλος νιώθει τον μοχλό να τραβιέται ακόμη κι όταν η αγάπη από πίσω του είναι απόλυτα γνήσια. Η πρόβλεψη δεν είναι πειθώ.
- Ο φίλος, ο αδελφός, ο παλιός συνάδελφος που δεν δοκιμάζει τίποτα από αυτά — που εμφανίζεται χωρίς προσφορά και χωρίς επιχείρημα, λέει απλώς καθαρά ότι του λείπεις και ότι είσαι σκληρότερος με τον εαυτό σου, ή με την κατάσταση, απ' ό,τι θα συγχωρούσε οποιοσδήποτε άλλος — και πετυχαίνει, κόντρα σε κάθε προσδοκία, τα περισσότερα.
Όχι όλα. Ο Αίας δεν φέρνει τον Αχιλλέα πίσω στον πόλεμο· κερδίζει μια μερική, υπό όρους παραχώρηση, δεμένη με τους όρους του Αχιλλέα και όχι του Αγαμέμνονα.
Αυτό είναι συνήθως το πιο ρεαλιστικό αποτέλεσμα που υπάρχει μόλις σπάσει πραγματικά η εμπιστοσύνη: όχι πλήρης αποκατάσταση, αλλά μια στενότερη, αυτοπροστατευτική εκδοχή επανασύνδεσης — με τους όρους του αδικημένου, στο δικό του κατώφλι.
Το πραγματικά ανατριχιαστικό κομμάτι της σκηνής, αυτό που αξίζει να το αφήσεις να κατακαθίσει, είναι η προειδοποίηση του Φοίνικα για τις Λιτές — ότι υπάρχει ένα παράθυρο στο οποίο ο προσβεβλημένος μπορεί να δεχτεί την επανόρθωση με χάρη, και ότι μόλις κλείσει, κάτι χειρότερο από την αρχική προσβολή φτάνει συνήθως για να επιβάλει τη συμφιλίωση. Ο Αχιλλέας παίρνει ακριβώς αυτό. Επιστρέφει τελικά στον πόλεμο. Χρειάζεται απλώς ο θάνατος του Πάτροκλου για να κάνει ό,τι δεν μπόρεσε κανένας τρίποδας, καμία ιστορία και κανένας έντιμος φίλος.
Διάβασε τη σειρά: ← Προηγούμενο: Ο Έκτορας και η Ανδρομάχη · Επόμενο: Ο Θάνατος του Πάτροκλου → · Και τα 10 κείμενα
